Gemeente van Jezus Christus,

[Intro]
Het zal niemand ontgaan zijn: de verkiezingen komen eraan. Je kunt geen televisie aanzetten of je ziet wel een lijsttrekker, Je kunt geen krant openslaan of je ziet een of andere peiling. Zelfs in het Jeugdjournaal gaat het erover. Woensdag mag er gestemd worden voor de Tweede Kamer, er gaat een nieuwe regering komen.
En ja dan mag je dus kiezen, als je tenminste boven de 18 bent. En wat moet je dan kiezen? Wie? Er is nogal wat keuze uit partijen, met de meest uiteenlopende standpunten. Wat is goed voor ons land? Wie vertrouw je? En… Kun je er vanuit geloof ook nog iets over zeggen? Geeft de Bijbel ons misschien stemadviezen?
Ik ben als predikant in mijn opleiding danig gewaarschuwd: pas op met politiek op de kansel! Ik zal oppassen… Maar ik denk dat het Bijbelgedeelte dat we zojuist lazen, wel enkele lijnen aanreikt die we naar vandaag kunnen doortrekken. Het gaat over Salomo, de wijze koning. Ik had eerlijk gezegd dit Bijbelgedeelte uitgekozen voor vandaag vóórdat ik me realiseerde dat het juist de zondag voor de verkiezingen is. Maar het komt wel heel goed uit! Hebben we in ons gepolariseerde Nederland, dat voor allerlei uitdagingen staat, niet schreeuwend behoefte aan wijze leiders – leiders zoals Salomo? Ik wil vanmorgen uit het Bijbelgedeelte drie dingen uitlichten om mee te nemen. Dingen om over te denken als je van de week naar het stemhokje mag gaan. En als je niet mag stemmen, bijvoorbeeld omdat je pas 7 of 17 bent: het zijn dingen die we allemáál nodig hebben, en niet alleen op de verkiezingsdag.

[Het verhaal]
Laten we wat inzoomen op het Bijbelgedeelte. Dit verhaal over de wijze koning Salomo is eigenlijk een illustratie bij wat in het voorafgaande staat. Salomo is net koning geworden, en in het voorgaande is verteld dat Salomo aan God vroeg om wijsheid om te regeren. En die wijsheid krijgt hij ook van de Heer.
In het verhaal voor vandaag zien we vervolgens de wijsheid van koning Salomo in actie. Salomo moet rechtspreken, we hoorden het in de Schriftlezing. Maar het is een lastige zaak. Twee vrouwen staan voor hem er, twee prostituees, mensen uit de allerlaagste klasse. Ook zij kunnen in Israël een beroep doen op het recht – mooi om dat te beseffen. Ja, de koning zélf bekommert zich om hun zaak, misschien nadat eerst lagere rechters er niet uitkwamen. Want het is een lastige zaak: twee vrouwen, één dood kind en één levend kind, en allebei beweren ze dat het levende kind van hen is. Er zijn verder geen getuigen bij, dus het is woord tegen woord. Tegenwoordig zouden we een DNA-test doen, maar dat bestond natuurlijk nog niet! Aan zo’n klein kindje kun je nog niet goed zien op wie het lijkt, en bovendien is de vader ook nog eens onbekend. Dus wat nu? Het lijkt onoplosbaar.
Maar dan blijkt Salomo’s wijsheid! Hij pakt een zwaard, en hakt de knoop door – figuurlijk dan, gelukkig. Door zijn drastische voorstel, om het levende kind dan maar te verdelen, doormidden te hakken, zorgt hij dat het ware moederhart gaat spreken. “Nee, nee! Dood het niet! Geef het dan maar liever aan haar!” De vrouw die zó reageert, krijgt het kind. De zaak is opgelost, en ieder heeft ontzag voor Salomo’s wijsheid.

[Recht]
Het verhaal sluit daarna af met deze woorden “Ze begrepen dat hij het recht handhaafde met goddelijke wijsheid”. Dit is belangrijk. Het gaat namelijk niet alleen over wijsheid in dit verhaal. Allereerst gaat het om recht.
Recht is heel belangrijk! Stel je voor, kinderen, dat je op school straf krijgt voor iets wat je niet hebt gedaan. Hoe voelt dat? Vreselijk onrechtvaardig toch! Of als iemand voorgetrokken wordt door de juf, dat is oneerlijk – niet goed. Als volwassene is het net zo erg, wanneer je weet dat je in je recht staat, maar anderen trekken zich daar niets van aan…
Recht is de basis voor een samenleving. Israël, als volk van God, was een rechtsstaat. De Thora was het wetboek dat gold voor iedereen. Ook de armsten en zwaksten konden zich op het recht beroepen. In Deuteronomium 4 kun je lezen wat Gods bedoeling was met het geven van zijn wet aan Israël. Dat de volken om Israël heen zich zouden afvragen: wat heeft dit volk voor wijze wetten? Wie heeft ze die gegeven? Al lijken de wetten uit het Oude Testament soms vreemd voor ons, de basis van veel in ons westerse rechtssysteem komt uit de Bijbel.
Recht is een gave van God voor een samenleving, en tegelijk is het een opgave van God. De God van Israël, door Jezus ook onze God, is een God van recht. Niet het recht van de sterkste, of eigenbelang. Maar Zijn wil: met oog voor ieder mens, voor orde, maar ook voor wie arm en zwak zijn. En wie regeert, heeft als taak het recht te handhaven. Het is goed om te weten dat in het Hebreeuws het woord voor regeren en voor rechtspreken eigenlijk hetzelfde is. Wie het recht handhaaft, díe is een goede regeerder volgens de Bijbel! Zo doet Salomo hier.
In onze tijd staat de rechtsstaat wereldwijd onder druk. Onlangs verscheen in ons land een rapport, in de aanloop naar de verkiezingen. Dat rapport meldde dat in de partijprogramma’s van heel wat partijen voorstellen staan die in strijd zijn met de rechtsstaat. Dat is een zorgelijke ontwikkeling. En daarom is dit het eerste punt om mee te nemen vanmorgen: laten we mensen en partijen steunen die het recht willen handhaven. Niet eigenbelang of groepsbelang, maar wat goed en eerlijk is voor ieder, en voor de maatschappij als geheel. En uiteraard geldt dit niet alleen als er verkiezingen zijn. We zijn allemaal geroepen om in ons eigen leven recht en wet te respecteren, eerlijk te zijn en anderen hun recht te geven.

[Wijsheid]
“Ze begrepen dat hij, Salomo, het recht handhaafde met goddelijke wijsheid” zo eindigt ons Bijbelgedeelte. Recht met wijsheid. Ja, want recht alléén is niet genoeg. Misschien hebben mensen hier het weleens ervaren, dat je ergens mee zit, en van het kastje naar de muur wordt gestuurd en van formulier naar loket, allemaal netjes volgens de regels en procedures. Stel je voor dat het in ons verhaal alleen om de regels van de wet ging, en verder niet. Dan had koning Salomo waarschijnlijk zoiets gezegd als dit: “Tja… Het draait om de rechtsvraag van wie het levende kind is. Beide getuigen verklaren dat het van hen is, maar leveren geen aanvullend bewijs. Het is woord tegen woord. Er zijn geen externe getuigen, dus helaas: deze zaak is oplosbaar. En wat betreft de voogdij over dat kind: dat moet de Raad voor de Kinderbescherming maar uitzoeken. Volgende zaak!” Dan had Salomo recht gesproken, geheel volgens de regels. En niemand was er iets mee opgeschoten.
Salomo toont echter iets anders: wijsheid. Ook dát is nodig voor wie regeren, en dat is het tweede dat ik wil meegeven vanmorgen. Kies als volksvertegenwoordigers mensen die wijs zijn, voor zover je dat kunt beoordelen. En wijsheid volgens de Bijbel, dat is niet veel kennis bezitten. Wijsheid is weten wat goed is om te doen, juist ook als het niet in een wet of regel te vangen is.
Regels en regeerakkoorden schieten altijd tekort. Steeds weer duiken er onverwachte dingen op. Denk aan de coronacrisis van een paar jaar geleden. Of wat als de komende regeerperiode de dreiging uit bijvoorbeeld Rusland ineens escaleert? Juist dan wil je wijze leiders, die weten hoe ze een knoop moeten doorhakken, en tegelijk beseffen dat je met een zwaard niet alles oplost. Dus ga als het kan voor leiders met wijsheid, meer nog dan te kiezen voor een bepaald programma.
En wannéér is iemand wijs? Ik kan slechts kort enkele dingen noemen. In het Bijbelboek Spreuken wordt bescheidenheid een kenmerk van een wijs mens genoemd, en dat hij of zij luistert naar raad van anderen. En bovenal zegt de Bijbel op verschillende plaatsen “ontzag voor de Heer is het begin van de wijsheid”. We zien het terug bij de jonge Salomo, die God om wijsheid vroeg. Moge God ook óns land wijze mensen in kamer en regering geven. En vraag voor jezelf ook elke morgen maar om wijsheid aan God – die hebben we allemaal nodig!

[Bewogenheid]
Maar dan nog iets anders, en dat zal misschien verbazen. Wist u dat de list die Salomo hier toepast eigenlijk niets bewijst? Het had best gekund dat beide vrouwen op deze manier hadden gereageerd, als ze een beetje slim waren: “Nee, dood het niet! Geef het dan maar aan die ander!” Wat moest Salomo? Het kan zelfs zijn dat het juist de moeder is van het dode kindje, degene die de baby’s had omgewisseld, die zo reageert. Dat ze al vol pijn en verdriet zit vanwege de dood van haar eigen kind, en dan de gedachte niet kan verdragen dat het andere kindje ook zal sterven. “Nee, geef het dan maar aan haar!” Salomo’s einduitspraak is aanvechtbaar, als je kritisch bekijkt. De reacties van de vrouwen bewijzen niets onomstotelijk. En tóch is zijn list, zijn dreigen met het zwaard, niet dwaas maar wijs! En weet je waarom? Omdat het om een vierde persoon gaat.
Kinderen, jullie hebben op het preekschrijfblad 4 vakken, waar je personen uit het Bijbelverhaal in kunt tekenen. En ik denk dat jullie er vast wel drie hebben bedacht: koning Salomo, en de twee vrouwen. Maar er is een vierde persoon! Wie zou dat zijn…? [even wachten]
Het kindje! Dat moeten we niet vergeten. En weet je, de list van koning Salomo maakt niet per sé duidelijk wie de moeder is. De list van koning Salomo doet wèl wat anders: het maakt duidelijk wie van de twee vrouwen het beste voor het kindje zal zorgen. Wie het belang van die weerloze baby vooropstelt. Dit is het derde dat we leren van Salomo, de goede koning: hij is bewogen om de zwakste. Hij wil bereiken dat een weerloos kind zorg en liefde krijgt. Dat zit denk ik achter zijn list, en dáár leidt zijn uitspraak toe, niet tot onomstotelijk vaststellen van verwantschap. Het kind wordt geod verzorgd!
En dat brengt ons bij het derde, als je van de week mag kiezen wie er regeren. Laat het mensen mogen zijn met bewogenheid. Dat het niet alleen gaat over ‘wie mag wat hebben’ – hier het kind, maar het kan in de politiek om zoveel anders gaan: huizen, welvaart, subsidie – maar er ook bewogenheid meedoet. ‘Wie zorgt voor de zwakste?’ – dat dat wordt bevorderd. De zwaksten: ouderen, zieke mensen die niet bijdragen aan het verdienvermogen van Nederland, vluchtelingen, het ongeboren kind… Bewogenheid met de zwakste, dat is het derde. En dat is het meeste christelijke van de drie dingen die ik noemde: recht, wijsheid, maar ook bewogenheid. Een christen kán niet botweg kiezen voor eigenbelang, dat heeft Jezus ons toch wel heel duidelijk geleerd. En ook hier: dit geldt elke dag, in ieders leven, in hoe je omgaat met anderen, in hoe je kijkt naar ieder die je ontmoet. Wees bewogen!

[God die in wijsheid het recht handhaaft met bewogenheid]
“Ze begrepen dat Salomo het recht handhaafde met goddelijke wijsheid”. Misschien denkt iemand: nou, dit was wel erg horizontaal vandaag. Maar volgens mij valt dat mee. Góddelijke wijsheid zien we hier. En dat klopt. Want bij Wie zien we op het diepste dat Hij het recht handhaaft én bewogen is met zwakke mensen? Waar zien we op het diepste goddelijke wijsheid, die recht paart aan bewogenheid? Is het niet bij de Heer zelf? God is de God van recht, ik zei het al. Maar als het alleen om recht ging, zag het er somber voor ons uit. Wij zijn overtreders van zijn goede geboden, dus dan verdien je veroordeling. U en ik en jij, wij allemaal – helder genoeg.
Maar… in zijn goddelijke wijsheid weet God een weg om zijn bewogenheid voorop te zetten. De rechter betaalt zelf de boete, zogezegd; Jezus draagt vrijwillig de straf. Hij wordt veroordeeld, sterft, zodat anderen kunnen léven, eeuwig leven. Zodat mensenkinderen Zijn liefde en zorg kunnen ontvangen. Dat is het wonder van het evangelie. Hoe God het recht handhaaft, en tegelijk bewogenheid de toon aan laat geven, niet verdiende vergelding. Dat is de Goddelijke wijsheid. Want Jezus wilde óns vonnis op zich nemen.
En net als bij Salomo’s uitspraak kun je er je vragen bij stellen. Kan dat wel, dat iemand, Jezus, de doodstraf krijgt in plaats van anderen, van mij? Klopt dat helemaal met de regels van het recht? Ergens niet. Maar niet in de zin dat het oneerlijk is. Het klopt niet, in die zin dat het er mijlenver bovenuit stijgt. Net zoals Salomo’s vonnis hier uitstijgt boven de letter van de wet, waar niemand verder mee kwam in deze zaak. Bewogenheid, dát is het derde. Daardoor kreeg het kind een zorgende moeder. Daardoor krijgt een zondig mens als u of u een liefhebbende vader in de hemel. Recht, wijsheid, en bewogenheid, het is hoe God is – gelukkig! En iets daarvan mag, als het goed is, elke aardse regeerder weerspiegelen. Toen Salomo, en nu mensen die geroepen worden om te regeren in ons land.

[slot: koninkrijk en voorlopigheid]
Tenslotte: God is de rechter, de grote rechtshandhaver. Met wijsheid en bewogenheid! Wat is dat een troost als je je eigen misstappen beseft. Dan is er hoop, ook voor jou, voor u!
Maar wat is dat een troost, ook, wanneer het recht onder de mensen soms machteloos staat. Als menselijke rechters er gewoonweg niet uitkomen. Dan is God de grote rechter, die alles weet en alles weegt. Wat is dat een troost, als nu al te vaak het recht van de sterkste, van de grootste schreeuwer, het lijkt te winnen. Je kunt zuchten, als je om ons heen kijkt in ons land en in de wereld. Waar zijn nu de moderne Salomo’s? Verwacht wat dat betreft ook niet teveel van de komende verkiezingen. Wie er ook wint, het Koninkrijk zal er niet door aanbreken. Het blijft hier doormodderen en kleine stapjes maken.
Maar één ding is zeker. God, Hij regeert. Hij is de opperste rechter, de grote rechtshandhaver. Met goddelijke wijsheid, en goddelijke bewogenheid, juist voor wie geen stem heeft. En Hij zal eens alles rechtzetten en rechtmaken, als Jezus terugkomt. Wat zal dát heerlijk zijn. Dan zal hij zelfs mijn kromme hart rechtmaken, en van ieder die nu naar Hem verlangt.
Dáár mogen we naar uitzien. En tot die dag mogen we in alle eenvoud zijn weg gaan. Elke dag, en ook aanstaande woensdag. Zoekend hoe we het recht kunnen bevorderen, hoe we wijze leiders kunnen krijgen, en hoe bewogenheid met de zwaksten ons in beweging zet. Recht, wijsheid, bewogenheid!

Amen