[Aanvangstekst]

De dienst van vanavond is een leerdienst over echtscheiding. Een belangrijk thema, een moeilijk thema, en een gevoelig thema. Wat heeft de Bijbel daarover te zeggen?

Als aanvangstekst wil ik beginnen met woorden van de apostel Paulus uit een Korinthe 7:
“Degenen die getrouwd zijn geef ik, nee, niet ik – de Heer geeft hun het volgende gebod: een vrouw mag niet scheiden van haar man (is ze al gescheiden, dan moet ze dat blijven of zich met haar man verzoenen), en een man mag zijn vrouw niet wegsturen”.

Je zou kunnen zeggen: dat is dan duidelijk. Scheiden mag niet van de Bijbel. Dan zijn we snel klaar met de dienst vanavond. Maar is dat zo? Ik bedoel niet of de Bijbel scheiden afkeurt, dat is zo, Daar horen we straks meer over. Maar de vraag is of we daarmee klaar zijn. Of beginnen dan de problemen juist? Want juist als je het houdt bij “nee mag niet”, wordt het moeilijk. Wat als een situatie tussen twee mensen echt onhoudbaar wordt? Wat als een van beiden hier geen boodschap aan heeft? En ga zo maar door.
Gods voorschriften zijn goed en heilzaam. Maar wij leven in een gebroken wereld. En dat niet alleen, soms maken we ook stomme of slechte keuzes. En juist bij een onderwerp als vanavond wordt dat alles soms pijnlijk voelbaar…

We gaan eerst maar eens zingen uit psalm 130 “vanuit het diepe duister, roep ik om antwoord Heer”.
————-

Gemeente van Jezus Christus,

[Intro]
40% van de huwelijken in Nederland eindigt in een echtscheiding. Ik denk dat iedereen hier er in de nabije omgeving wel mee te maken heeft. Misschien zelfs wel in ons eigen leven, of bij je kinderen. En dan is ‘scheiden’ één woord, waar heel verschillende situaties achter kunnen schuilgaan.
Ik denk aan de jonge man, net 25. In de kerk getrouwd, vol overtuiging had hij ja gezegd. “in goede en Kwade dagen… tot de dood ons scheidt”. Maar nog geen jaar na een huwelijk bleek zijn vrouw er nog een andere relatie op na te houden. Toen het uitkwam koos ze voor die ander. Daar stond hij dan, 25 en gescheiden…
Ik denk aan het stel dat steeds vaker ruzie kreeg, zeker nu de kinderen het huis uit waren. Ze hadden het geprobeerd met gesprekstherapie. Maar hij had niet veel met “al dat gepraat over je gevoelens”. Het leverde eerder meer conflicten op, en uiteindelijk liep het uit op een scheiding.
Ik denk aan een vrouw die mishandeld werd en uiteindelijk het huis uitvluchtte. Maar ik denk ook aan stellen die een kaartje rondsturen “in goed overleg hebben we besloten niet samen verder te gaan”. Alles rond de kinderen is goed geregeld, en ze hebben geen ruzie. Maar wel uit elkaar.
Ach, zo zou ik door kunnen gaan. Verhalen, elk met eigen pijn. De een opgelucht na een scheiding, bij een ander is het na jaren nog altijd een open wond.
Ook onder christenen wordt gescheiden; het taboe is er wel vanaf, lijkt het. Al zijn de vragen en de pijn dan soms misschien nog groter. Je hebt immers voor Gods aangezicht trouw beloofd?!
Wat zegt de Bijbel over scheiden? Daar gaan we het vanavond over hebben. En dat belangrijk. Niet op gevoel varen, of doen wat anderen doen, maar zoeken naar Gods wil, ook op dit vlak.

[Hoofdregel helder: niet scheiden!]
Laat ik dan maar gewoon beginnen bij de hoofdzaak. De Bijbel is tegen scheiden. Of om het anders te zeggen: Gods bedoeling met het huwelijk is niet dat mensen weer uit elkaar gaan, maar dat ze in een levenslang verbond van liefde en trouw hun bestaan delen. Daar hebben we het in een vorige dienst uitgebreid over gehad. Het christelijk huwelijk is een verbond, geen opzegbaar contract. Je verbindt je aan de ander, met hele je hebben en houden. Daarbij past geen scheiden. Dat is simpelweg strijdig met de aard van het huwelijk. Het christelijk huwelijk, wel te verstaan: als beide partners Jezus willen volgen en het goede van de ander vooropstellen, niet hun eigenbelang.
Iedereen begrijpt dat scheiden niet de bedoeling is. Daar hoef je niet voor te geloven. Niemand stapt in het huwelijksbootje met het idee ‘dat gaan we straks eens lekker tot zinken brengen’. Geen mens vindt scheiden leuk. Het is een kwaad iets, dat diepe wonden slaat. Als de Bijbel uitspreekt dat man en vrouw tot één lichaam worden, dan zou je scheiden kunnen vergelijken met het doorsnijden van een levend lichaam. Een onmogelijke mogelijkheid. En toch zien mensen vaak geen andere uitweg. Niemand vindt scheiden goed – maar kan het soms het minste kwaad zijn?
Je kunt zulke vragen van de dogmatische en van de pastorale kant behandelen. Dogmatisch, dat wil zeggen ‘wat zegt de Bijbel? Wat mag en wat niet en wanneer?’ Maar er zit ook een heel belangrijke pastorale kant aan: Wat doet het met mensen als je relatie stukloopt? En met hun geloof? In deze leerdienst kan ik dat laatste helaas niet zo uitdiepen als het verdient. Maar weet dat ik open sta voor gesprek!

[uitleg: de scheidbrief en Jezus’ afwijzing]
Laten we eerst naar de Bijbelteksten gaan die we lazen. Die uit Exodus 21 bewaar ik nog even. In Deuteronomium 24 lezen we over een scheidbrief. Een scheidbrief is een officieel document waarmee een huwelijk ontbonden wordt. Opvallend is dat zo’n scheidbrief niet door God wordt ingesteld in de Thora. In wat we lazen staat slechts “Stel dat iemand zijn vrouw een scheidbrief geeft…” en dan enkele regels. Het lijkt erop dat de Heer een al bestaand gebruik in Israël reguleert. Niet dat een scheidbrief zijn idee is!
Alleen een man mocht een scheidbrief geven, zijn vrouw wegsturen, andersom niet – ook al zoiets. Maar wanneer mocht je zo’n scheidbrief geven? in het Hebreeuws staat er “als hij iets schandelijks in haar vindt” – een beetje en vage uitdrukking. In de tijd van Jezus werd dit op twee manieren uitgelegd. De ene school, die van rabbi Sjammai, zei “iets schandelijks, dat betekent dat de vrouw vreemd gaat. Dan mag je scheiden, en dan alleen”. Maar een andere school, die van rabbi Hillel, die zei “iets schandelijks, dat kan van alles zijn. Dat ze geen respect heeft voor haar man bijvoorbeeld”. Sommigen zeiden zelfs “als ze het eten laat aanbranden”. Kortom, in die uitleg mocht je om allerlei redenen als man je vrouw wegsturen. En dat gebeurde in de praktijk ook.
Die discussie moeten we in het achterhoofd houden als we Jezus’ woorden in Mattheüs 19 lezen. Luister wat ze Hem vragen: “mag een man zijn vrouw om willekeurig welke reden verstoten?” Dat is juist dus wat de school van rabbi Hillel zei. Jezus kiest in zijn antwoord heel duidelijk de andere positie, die van rabbi Sjammai. Hij zegt: ‘nee, je vrouw zomaar wegsturen mag niet’. Hij maakt het zelfs nog scherper: wanneer je als man je vrouw wegstuurt en een ander neemt, dan pleeg je gewoon overspel. Dan overtreed je het 7e van de 10 geboden. Even terzijde: het zevende gebod werd vroeger vaak weergegeven als “gij zult niet echtbreken” – en dat kan klinken alsof er staat “je mag niet scheiden”. Maar dat staat er niet! Het zevende gebod is dit (Bijbel in gewone taal) “je mag niet vreemdgaan”. Jezus zegt dus: je vrouw dumpen en een andere nemen, dat is overspel. Dat is krom. Dat kun je niet rechtpraten door een officiële scheidbrief te geven.
Jezus geeft wel een uitzondering, ook al net als rabbi Sjammai: ‘behalve bij ontucht’ – vers 9. Als een vrouw vreemdgaat, dan mag je als man wel van haar scheiden. Want dan ís het huwelijk daarmee al gebroken.

[niet scheiden om ik-gerichte redenen]
Zo horen we dus Jezus’ woorden. En het is goed dit verband te kennen. Hij kiest allereerst positie binnen een discussie in het jodendom van toen. Het is een reactie, geen algemene wetgeving. Anders zou je verwachten dat de Heer bijvoorbeeld ook iets te zeggen zou hebben over de positie van de vrouw in dit alles – die is nu alleen lijdend voorwerp…
Toch is het méér dan een antieke discussie, het zijn woorden van de Heer! Wat zeggen ze ons? In het bijzonder veroordeelt de Heer hier het scheiden om wat ik maar zal noemen ‘ik-gerichte redenen’. Dat een man zijn vrouw wegstuurt omdat ze hem niet bevalt. Te eigenwijs, te saai, geen goede kokkin, of misschien gewoon omdat een ander leuker lijkt. Nee, zegt Jezus zo werkt het niet. In het huwelijk draait het niet om jezelf, dat hoorden we uitgebreider in de vorige preek. Jezus grijpt terug naar Genesis, waar we toen over hoorden. Wie trouwt, belooft trouw. Je verplicht je juist om het gezámenlijk welzijn te zoeken, niet alleen aan jezelf te denken. Je kunt de ander zomaar niet aan de kant zetten als dat jou beter uitkomt. Je hebt je woord gegeven!
Wat zou dit denk ik veel scheidingen schelen! Er is onderzoek gedaan naar redenen waarom mensen gingen scheiden. Reden een en twee zijn deze: ‘gebrek aan aandacht en liefde’ en ‘niet met elkaar kunnen praten’. Ofwel: de ander valt tegen, de relatie valt tegen. Maar Jezus zegt dus duidelijk: dat zijn géén gegronde redenen om uit elkaar te gaan. Als volgeling van Hem ben je geroepen om dan juist te strijden voor je relatie. De ander te verdragen, jezelf uit alle macht in te zetten voor verbetering. Ook als je denkt: wat haal ik hier nog uit? Dan níet scheiden maar strijden!
Ja, dat zijn ernstige woorden. De leerlingen reageren dan ook geschokt “als het er zó voorstaat, kun je maar beter niet trouwen”. En Jezus spreekt het niet tegen. Het huwelijk ís iets groots. Iets wat niet past bij onze ik-gerichtheid. Een onvoorwaardelijk verbond sluiten, het is als je hoofd in een strop steken. En toch is dát het huwelijk. Het is iets waar je God echt voor nodig hebt!

[Probleem: mensen in de knel]
Maar nu even een stapje dieper. Er is het gevaar dat we de nieuwtestamentische Bijbelteksten over scheiden als een stel wetsartikelen gaan lezen, ook deze woorden van Jezus. Als een stel regels, zonder te letten op Gods bedoeling met de regels. En dat maakt wel verschil. Dat zagen we ook onlangs in het gesprek over homoseksualiteit bij ons in de gemeente: kijk je naar losse teksten, die duidelijke taal spreken, of kijk je liever naar grote lijnen in de Bijbel?
Wanneer je de Bijbelteksten als wetboek gaat lezen, krijg je het volgende, heel duidelijk. In het Oude Testament lees je over een scheidbrief. Maar in het Nieuwe Testament geldt dat niet meer. Een christen in het Nieuwe Testament mag niet scheiden, behalve als de ander vreemdgaat. Eventueel nog één andere uitzondering, uit 1 Korinthe 7: als een ongelovige partner wil scheiden van een christen. In alle andere gevallen moet je samenblijven en is een echtscheiding zonde. Duidelijk, toch?
Ja, inderdaad, het staat er zo. Alleen… dat is niet het einde, maar het begin van de problemen. Want wat als een man niet vreemdgaat, maar zijn vrouw wel dagelijks mishandeld? Getrouwd blijven dus!! Of niet? En wat als hij haar niet lichamelijk mishandelt, maar emotioneel? Wat als je getrouwd bent met een gokverslaafde vrouw die grote schulden maakt – die dus voor de helft van jou zijn? Wat als je samen moet leven met iemand die seksverslaafd is? Als je het bij het letterlijke regel houdt, mag je in géén van die gevallen scheiden. Misschien, zo wordt wel gezegd, kun je tijdelijk uit elkaar gaan, of ‘scheiden van tafel en bed’ zoals dat heet. Maar je blijft getrouwd! Tja… Met als gevolg dat je haast gaat hopen dat de ander een nieuwe relatie aanknoopt, want dan mag je eindelijk wél scheiden volgens deze redenering.
En zeker, het is altijd het beste om te gaan voor verbetering, voor verzoening, voor een nieuw begin. Maar is dat altijd reeël? Moet je altíjd samenblijven? ‘Niet scheiden maar strijden’ zei ik net – maar hoe lang?
Jezus antwoordt hier op een vraag van Farizeeën ‘mag je je vrouw wegsturen om een willekeurige reden?’. Zijn antwoord: nee, natuurlijk niet! Maar stel je voor dat er een vrouw bij Hem was gekomen, die vertelt dat haar man haar dagelijks vernedert en mishandelt. Wat zou de Heer dan hebben gezegd? Dat vertelt de Bijbel niet. Ik denk dat Hij ook dan niet zou zeggen “geen probleem, ga toch weg bij die vent”. Maar ik denk toch ook niet dat Hij zou zeggen “je moet bij hem blijven, punt” – en meer niet. De Heer heeft oog voor mensen in de knel!

[Gods geboden beschermen de zwakken]

{NB: het onderstaande is ontleend aan gedachten van dr. Steensma, Theologische Universiteit Apeldoorn}

Ook dat zien we al in het Oude Testament. God komt in zijn regels altijd op voor de zwakke. Dat misbruik van die scheidbrief is juist iets van de sterken, destijds de mannen, om hun eigen zin te doen ook op relatiegebied. Maar in het Oude Testament vind je ook Exodus 21. Ook dat lazen we. Op het eerste gezicht is dat een stukje wat wel heel ver bij ons vandaan. Over iemand die zijn eigen dochter als slavin verkoopt nota bene! En dan wordt die slavin iemands bijvrouw, nog zoiets. Maar waar het om gaat is dit. Als een man een slavin als bijvrouw neemt, moet hij goed voor haar zorgen: voedsel, kleding en seksuele omgang moet hij haar geven. En doet hij dat niet, dan mag ze als vrij mens weggaan. Ook hier een echtscheiding dus. Maar juist om de zwakste te beschermen.
Joodse uitleggers hebben de regel uit dit gedeelte verder doorgetrokken. Als een man al zo goed voor een bijvrouw moet zorgen, hoeveel temeer moet hij behoorlijk zorgen voor zijn eigen vrouw! En doet hij dat niet, dan heeft ze het recht om bij hem weg te gaan. Te scheiden dus.
Er kan dus ook een scheiden zijn, zelfs volgens de Thora, om de zwakke te beschermen. Een vrouw, die door haar man verwaarloosd of vernederd werd, kon daar een beroep op doen. Over zo’n scheiding zegt Jezus niets. Maar het past in de grote lijn van de Bijbel, dat God juist opkomt voor wie rechteloos zijn. Zijn wetten zijn heilzame wetten, geen stokken om mee te slaan.
In het nieuwe Testament wordt deze regel niet aangehaald. Misschien zou Jezus dit gedeelte wel hebben aangehaald als er zo’n mishandelde vrouw bij hem was gekomen. We weten het niet! Maar als ik het lees, dan lijkt het me dat in sommige gevallen, wanneer een mens geen leven meer heeft bij zijn of haar partner, hij of zij het recht heeft om weg te gaan. Als uiterste maatregel, niet als iets dat je lichtvaardig doet. Maar God heeft oog voor wie onderliggen, en Hij weet, Jezus zegt het ook, van de hardheid van het menselijk hart. Ik kan me haast niet voorstellen dat zoiets voorkomt bij twee mensen die beide oprecht Jezus volgen, beiden bidden om Gods Geest en beide de minste willen zijn. Maar ik geloof dat in het uiterste geval deze oude regel een weg wijst, waar het Nieuwe Testament niet tegenin brengt.

[pastorale kant kort]
Zijn hiermee alle vragen beantwoord? Nee, natuurlijk niet. Waar trek je de grens voor deze uitzonderingsregel, bijvoorbeeld? Laten we maar stoppen met de dogmatische kant. Er is ook een pastorale kant, en die is voor ieder van ons anders. Als je een goed huwelijk hebt, dan staat dit allemaal wat verder bij je vandaan. Dank God daarvoor! Als je gescheiden bent komt het heel anders binnen. Misschien denk je nu wel: Ik ben veel te lichtvaardig gescheiden. Veel te lichtvaardig getrouwd misschien ook. Dat laatste denkt misschien ook iemand die nog in een huwelijk zit, maar het gaat stomweg slecht. Wat is dat moeilijk!
Misschien voel je je schuldig, en misschien zijn er wel goede redenen voor. Maar weet dit: bij God is vergeving. Bij hem mag je altijd opnieuw beginnen, ook als relaties kapot zijn en op aarde niet meer heel kunnen worden. Bij God gaat het er ook niet om of wij alles foutloos doen. Het gaat erom dat we altijd bij hem terugkeren, terug mogen keren, en mogen zoeken onze weg te gaan met hem. Ook als gescheiden mens.
Een ander leeft misschien nog vol pijn vanwege een scheiding. Juist als het niet jouw keuze was, kan die pijn vaak nog het hardste gevoeld worden, jarenlang, terwijl degene die de wond sloeg vrolijk verder leeft. Misschien helpt het om dit te bedenken. God zelf weet wat het is om een ontrouwe partner te hebben, iemand die je laat zitten. Dat beeld wordt vaak in de profeten gebruikt voor de relatie van de Heer met zijn volk. Hij kan met je meevoelen.
Ach, en hier is nog zoveel te zeggen, maar de tijd is op. Misschien dit nog: ga in gedachten naar Jezus. Wat zou Híj tegen je zeggen? Wat het ook is, het is heilzaam. Ook al is het vaak niet de makkelijkste weg.

[slot]
Zo mochten we wat nadenken over echtscheiding. Iets wat niet Gods bedoeling is. Onze God is een God van recht, en van heiligheid. Een God van liefde die tot het uiterste gaat, ook als zijn geliefde dat niet doet. Een christen is geroepen dát te weerspiegelen.
En tegelijk: onze God is barmhartig. Niet als flauwe uitweg, maar bewogen met mensen die vastlopen. Zijn aanwijzingen zijn geen stokken om te slaan, maar stokken om te gáán. Ook als dat gaan over noodwegen loopt in gebrokenheid.
Moge Hij ons leiden, ook in ons omgaan met relaties. Moge bovenal onze relatie met Hem ons leiden, wat onze levensweg ook is.

Amen