Uit de Bijbel is gelezen: Deuteronomium 7:1-5, Jozua 6:15-23 en Johannes 1:14-18

 

Gemeente van Jezus Christus,

[intro]
“De God van het oude testament is misschien wel het meest onprettige personage in alle fictie (…) een wraakzuchtige, bloeddorstige etnische zuiveraar, een kinderdodende, genocide plegende kwaadaardige pestkop”. Dat zijn woorden van Richard Dawkins, een bekende Engelse atheïst, in zijn boek ‘God als misvatting. Nu is er over dat boek heel wat te zeggen, maar ik begin bewust met dit citaat, op te Laten zien wat bepaalde Bijbelteksten kunnen oproepen….
Vanavond gaan we het hebben over het thema geweld in de Bijbel. Er zijn nogal wat Bijbelteksten waar geweld in voorkomt. De gedeeltes die we net lazen, over het uitroeien van de Kanaänieten, inclusief vrouwen, kinderen en bejaarden. Maar denk ook aan hoe het hele leger van de farao verdrinkt in de Rode Zee, waarna Israël een overwinningslied zingt. Denk aan dat rare bericht over twee berinnen die 42 jonge mensen verscheuren nadat ze de profeet Elisa hebben uitgescholden. Denk aan psalm 137 “gelukkig wie uw kinderen zal verpletteren tegen de rotsen”. Denk aan Ananias en Saffira, die dood neervallen omdat ze logen. En ik zou meer kunnen noemen – veel meer dan ik vanavond in een preek kan behandelen. Je kunt zulke teksten natuurlijk uit de weg gaan. Dat gebeurt vaak ook in leesroosters en prekenseries. Maar toch is het goed om het er eens over te hebben.

[problematisch op drie manieren]
Bijbelteksten over God en geweld zijn namelijk écht problematisch, en wel op 3 manieren.
Allereerst zijn ze koren op de molen van mensen die niet van het geloof moeten hebben, bijvoorbeeld die Richard Dawkins. “Zie je wel wat een belachelijk boek de Bijbel is?”
Ten tweede kunnen Bijbelteksten over geweld gebruikt worden als legitimatie voor geweld. De Israëlische premier Netanyahu vergeleek bijvoorbeeld Hamas een keer met de Bijbelse Amalekieten – een groep die op Gods bevel geheel weggevaagd moest worden om dat ze Israël verraderlijk hadden aangevallen. Anderen hadden, eerder al, zelfs gezegd “de Palestijnen zijn Amalek” – iets wat véél verder gaat. Mag je ze dan uitroeien blijkbaar?
Maar op een derde manier kunnen Bijbelteksten over God een geweld ook problematisch zijn, en ik denk dat dat voor ons het meest relevant is. Ik neem tenminste niet aan dat u mensen wilt afslachten, of de Bijbel belachelijk maken. Maar juist wanneer je als christen leest over God die geweld beveelt, kan dat leiden tot moeite om Hem echt te vertrouwen. We geloven en belijden dat God goed is, barmhartig, genadig, rechtvaardig. Jezus leert ons hem ‘Vader’ noemen. Maar wat als die vader ook opdracht geeft tot moordpartijen? Kun je Hem écht vertrouwen, is Hij werkelijk al onze liefde waard? Serieuze vragen, en als je er eenmaal mee zit kom je er niet makkelijk mee weg!

[soorten geweldsteksten]
Laat ik allereerst opmerken dat de ene tekst de andere niet is! Zo zijn er teksten die erover gaan dat God het kwade met geweld oordeelt en bestraft. Bijvoorbeeld psalm 9, die we zojuist zongen. “Wie God vergeten wacht het graf; voor hen loopt het ellendig af”. God is niet alleen lievig, Hij is ook de rechtvaardige en strenge rechter, die opkomt voor de armen en zwakken, die onrecht en zonde straft. Over zulk geweld wil ik het vanavond niet over hebben. Dat heeft te maken met rechtzetten, met récht, ook als het er hard aan toe gaat – denk aan Ananias en Saffira. Maar er is ook geweld waarbij God juist onrechtvaardig of willekeurig overkomt. Dat is veel problematischer!
Ik wil het ook niet hebben over teksten waarin mensen of volken geweld gebruiken, en wat dan tegelijk geduid wordt als een straf van God. Bijvoorbeeld als de Babyloniërs Jeruzalem innemen en beestachtig huishouden. Vreselijke dingen gebeurden toen, en de profeten zijn helder: dit is Gods oordeel over Israël. Maar tegelijk zijn het de Babyloniërs die het doen, niet God. Daar is meer over te zeggen, maar ook zulke dingen laat ik liggen.
Écht lastig wordt het pas bij teksten zoals die we net lazen uit de Bijbel. Als Gods volk blijkbaar op Gods bevel geweld moet gebruiken. Hele volken uitroeien zelfs, de oorspronkelijke inwoners van Kanaän. Dan roept een modern mens ‘genocide!’ en niet zonder reden. Als we dan lazen over hoe in Jericho van kind tot bejaarde iedere inwoner wordt gedood, dan lopen mij de rillingen over de rug. Wat heeft dit met God te maken, zoals ik Hem ken door Jezus? Juist op deze laatste, lastigste soort teksten wil ik vanavond focussen.

[Jezus laat ons God geheel kennen]
Die lastigste teksten vind je allemaal in het oude testament. Dat was zelfs Richard Dawkins al opgevallen. In het nieuwe testament heeft Jezus het over ‘je vijanden liefhebben’ en zo. Het lijkt wel een andere wereld! Een dwaalleraar uit de Tweede eeuw, Marcion, ging daarom zover om te zeggen dat de wraakzuchtige God van het Oude Testament niet dezelfde is als God de Vader van Jezus Christus. Dat standpunt heeft de kerk altijd afgewezen. Het gaat om dezelfde God: de God van Israël is de vader van Jezus Christus, en Hij is onze God en vader. Maar juist dan beginnen de vragen!
Eén ding is belangrijk om op te merken: in het oude testament kenden de mensen God slechts beperkt. Daar zou ik allerlei teksten voor kunnen aanhalen. Ik houd het nu bij het begin van het Johannes evangelie. Daar worden Mozes (dat wil zeggen: het oude testament) en Jezus vergeleken “De wet is door Mozes gegeven, genade en waarheid zijn met Jezus Christus gekomen”. En dan de absolute kerntekst “Niemand heeft ooit God gezien, Maar de enige zoon, die zelf God is, die aan het hart van de vader rust, heeft hem doen kennen”. Dat wil zeggen: door Jezus mag je God helemaal kennen. Dit is echt dé kern vanavond als we het hebben over geweldsteksten: God is zoals Jezus ons laat zien. Er zit daarachter niet nog een andere God of zo, die onberekenbaar is of onkenbaar of wat ook. Jezus leert ons God helemaal kennen tot in zijn hart. Degene die mensen opzoekt, die van hen houdt ondanks al hun slechtheden, degene die ondanks zijn macht de minste wilde worden. De God die zich overlevert aan zijn schepselen, die zich laat mishandelen en kruisigen. Hij die vijanden liefheeft, en ons leert dat ook te doen. Zó is God – zie Jezus. Ja, en Jezus is ook scherp, spreekt over Gods oordeel, roept op tot bekering. Maar de genade gaat voorop. Hij kwam niet met geweld zijn koninkrijk vestigen, maar door het kruis.
Zó is God. Dit mogen we vasthouden bij alle vragen. God is zoals Jezus laat zien. Dit mag je vasthouden als mensen komen met verwijten aan de Bijbel. ‘Kijk nou, jouw God wil genocide!’. Dan mag je rustig zeggen: dat is het Oude Testament. Wij hebben ook het Nieuwe, en daar leert Jezus ons anders. Hij is het hoogste gezag voor ons, niet zo’n losse tekst. Houd dit dus allereerst vast: God is zoals Jezus ons toont en vertelt!

[Beeld: iets anders aan de hand]
Maar die vreselijke teksten dan die we lazen? In een boek vond ik daarover een verhelderend beeld. Stel je voor dat iemand al jaren getrouwd is, en hij kent zijn vrouw als vriendelijk, liefdevol, een echt goede en geduldige vrouw. Maar op een dag ziet hij van een afstand zijn vrouw iets doen wat daar helemaal niet bij past. In plaats van dat ze een bedelende zwerver wat geld geeft en een vriendelijk woord, geeft ze de bedelaar een harde duw! En het wordt nog gekker: ze pakt de plastic tas waarin zijn schamele bezittingen zitten, en rent ermee weg! Zo de straat uit. Wat is hier aan de hand?
Haar man, die dit ziet vanaf de overkant van een drukke weg, is natuurlijk in verwarring. Maar wat denkt hij? Hij kan denken: nou, ik dacht dus dat ze liefdevol en vriendelijk en goed was, maar dat is ze toch niet. Ik heb me altijd in haar vergist! Zo zouden ook wij kunnen denken, als we teksten lezen over hoe God opdracht geeft tot dingen die helemaal niet passen bij hoe we Hem kennen. Je dácht dat Hij een liefdevolle Vader was, licht zonder duisternis, maar nee, toch niet dus!
Maar wat denkt u, zou die man dat echt zo concluderen? Zeker als hij dus al jaren met zijn vrouw samen is? Volgens mij zou hij misschien even twijfelen, maar dan zou hij denken: nee, er moet hier iets anders aan de hand zijn. Iets dat maakt dat zij dít doet, wat niet bij haar past. En zo bleek het later ook te zijn. De vrouw deed wat ze deed namelijk op verzoek van een politieagent om de hoek. In die plastic tas zaten belangrijke gestolen spullen, en voor een agent in uniform zou de man zeker op de vlucht zijn gegaan…
Er was iets anders aan de hand. De vrouw was niet ineens ruw en oneerlijk, maar er speelden andere dingen. Dingen die haar anders laten doen dan bij haar karakter past. Volgens mij moeten we zó ook proberen die moeilijke teksten over geweld en God te lezen. Zo hebben we Hem, de Heer, niet leren kennen. Is Hij toch heel anders dan je geloofde? Of zou er ook hier iets anders aan de hand zijn?

[opties die niet voldoen]
Maar wat is er dan aan de hand? Eén soort oplossing is te zoeken naar redenen waaróm God beveelt om de Kanaänieten uit te roeien. Dan wordt bijvoorbeeld gezegd dat de Kanaänieten heel veel onrecht deden, en dat nu de maat vol was bij God. Archeologische bronnen geven inderdaad aan dat de Kanaänieten heel gewelddadig waren, ook onderling. Bovendien dienden ze meedogenloze afgoden en werden er waarschijnlijk kinderoffers door hen gebracht – walgelijk! Zou dat Gods oordeel niet verdienen? Een ander motief is het gevaar van beïnvloeding, we hoorden erover in Deuteronomium. Israël liep groot gevaar meegesleept te worden in de afgodendienst van de Kanaänieten. Daarom moesten ze weg, zij en hun goden.
Deze dingen die genoemd worden zijn op zich waar. En tóch overtuigen zulke redeneringen mij niet. Het lijkt teveel op ‘God goedpraten’. Kun je zo rechtvaardigen dat een heel volk, inclusief kinderen en baby’s, moet worden uitgeroeid? Volgens mij niet. Ja, als uiterste strohalm kun je nog aanvoeren ‘die onschuldige kinderen gingen naar de hemel’. Maar het klinkt krachteloos. Zulk geweld klopt gewoon niet met God zoals Jezus ons Hem leert kennen!
Er moet iets anders aan de hand zijn, zei ik al. Maar wat? Sommige uitleggers, vooral de wat liberale, schieten helemaal de andere kant op. Zij zeggen: weet je, al die moordpartijen zijn simpelweg nooit gebeurd. Bij archeologische opgravingen in Israël is niet of nauwelijks iets terug te vinden van een groot volk dat zich met geweld vestigt. Dit zijn maar grote verhalen! Tja, zo haal je de Bijbel wel héél erg naar beneden tot menselijke verhalen. En bovendien, al zou het niet zo gebeurd zijn, de téksten staan er. Dít wordt gezegd over God, en daar moet je wat mee! Volgens anderen is er trouwens juist in Jericho wel bewijs uit opgravingen dat de stad met veel geweld is ingenomen. Het past ook helemaal in de tijd van toen, dat er meedogenloos werd omgegaan met overwonnen steden. Ik vrees dat Israël daarin niet anders was.

[God die zich vernedert door in de cultuur te komen]
Wat moeten we nu met zulke teksten? Ik denk dat er nog wat anders aan de hand is. Namelijk dit: dat God in het Oude Testament al hetzelfde deed als toen Jezus kwam. Dat Hij zich verlaagde tot waar de mensen waren. Hij leerde de mensen iets van Hem kennen, maar Hij deed dat op het niveau van de cultuur van toen. Wij kunnen ons die tijd lastig voorstellen, na tweeduizend jaar christendom. Ik kan u wel vertellen: het oude nabije oosten was hard en wreed, vol strijd en oorlogen… Jouw god hielp je als je moest vechten, en het was een god tot eer als hij veel vijanden doodde. Wel, en in zó’n tijd en cultuur begon God Israël iets van Hem te laten zien, Hem te leren kennen. Daardoor mengde er soms het een en ander uit de tijd en cultuur met Gods openbaring. God moest ze als het ware stapje voor stapje eruit optillen. Maar in oude Bijbelgedeeltes is wie God werkelijk is, soms vermengd met hoe mensen van toen dachten dat een god was. Om het anders te zeggen: uit liefde liet God toe dat zijn volk Hem begreep in de termen van een oorlogsgod uit het oude nabije oosten, om hen gaandeweg verder te brengen.
Ja, God liet zich vernederen – net als Jezus, maar ook tóen dus al. Zijn volk dacht dingen over Hem die véel te laag zijn voor de Allerhoogste. Hij liet zelfs toe dat zijn naam werd toegeschreven aan gewelddaden. Hij verenigde zich met de zonde van de mensen – net als Jezus. Onze God is geen wrede oorlogsgod, nee! Maar Hij liet toe dat Bijbelschrijvers zulke dingen opschreven. Hij liet toe dat zijn volk dacht hem te eren door te doden. Hij leed toen dit gebeurde – net als Jezus toeliet wat ze met Hem deden. Hij bracht er niets tegenin – net zoals Jezus zweeg. Want onze God is zoals Jezus. Oók toen. In hoe sommige Bijbelteksten spreken over God en geweld, wordt Hij als het ware gekruisigd. Groot onrecht aangedaan. Maar liet het gebeuren, omdat Hij Israël wilde aannemen en opheffen en verlossen. Omdat Hij de wereld wilde verlossen uit onrecht, zonde en geweld. Zó is onze God. Heel zijn weg van openbaring is een kruisweg. Zó moeten we denk ik die teksten over geweld opvatten. Dat is het andere wat er aan de hand is!

[concretisatie aan teksten]
Laat ik dit nog heel kort toepassen op de teksten die we lazen. Van het Bijbelboek Deuteronomium wordt alom aangenomen dat dat boek pas veel later is geschreven dan Mozes’ tijd. De Kanaänieten waren níet uitgeroeid, dat is wel duidelijk – dat geeft meteen een ander perspectief op wat er staat! In Israël had zich intussen vaak laten verleiden door de goden van de volken in wiens midden ze woonden. De schrijver van Deuteronomium ziet scherp: dit is helemaal verkeerd gegaan! Waren die volken er maar niet geweest, of hadden ze zich er maar nooit mee ingelaten. Dáárom staat het naast elkaar: dood die volken, en vreemd genoeg twee zinnen verder: ga geen huwelijken met ze aan. Dat klopt logisch niet, natuurlijk! Dat het uitroeien van complete volken niet past bij Wie God is, dat werd niet bedacht. En God liet het toe dat het zo werd opgeschreven als het er staat. Hij liet zich vernederen, door in te Bijbeltekst te worden als de goden van toen. Hij was de minste…
En dan die inname van Jericho. Hoe dacht degene die er later over schreef, over de Heer? Hoe dachten de mensen die toen vochten over hun God? Wat is er precies gebeurd? Ik vrees dat er, dar of elders, echt wel het zwaard gezwaaid is onder het roepen van de naam van Jahweh, dat men oprecht dacht Hem te eren door zoveel mogelijk vijanden te doden. Maar ik denk niet dat God er blij van werd. Hij werd als het ware gekruisigd, Hij kreeg het kwaad van zijn volk op zijn naam. Hij droeg het weg – net als Jezus deed.

[slot]
Ach, en er zou nog heel veel te zeggen zijn. Maar houd dit dus maar vast: God is zoals Jezus Hem ons toont, en níet anders. Hij die mensen opzoekt waar ze zijn, Hij die de minste wil zijn, zich liet gebruiken en vernederen en de zonde op zich neemt. En waarom? Om uiteindelijk redding te brengen. Voor Israël, voor alle volken. Voor ons. Dáárom is Hij heel die ingewikkelde weg gegaan, om mensen op te zoeken die elkaar bevochten, die wrede stamgoden bedachten, die geen moeite hadden met moorden. Daar brak hij doorheen, stukje voor stukje. Als hun stamgod eerst. Als gever van wetten die nú primitief lijken maar tóen ongekend anders waren. Als degene die sprak door profeten die steeds verder zagen. Als degene die uiteindelijk zélf kwam, als kind in de kribbe. Die zelf werd omgebracht aan het kruis, onschuldig. Zou je Hém beschuldigen aan de andere kant te staan, die van de moordenaars?
Nee, dan zijn niet alle vragen opgelost. Dan is God nog altijd veel groter dan ons begrip. Maar leg al die vragen maar bij Hem neer. En twijfel je wie Hij is, hoe Hij is? Kijk dan altijd eerst en vooral naar Jezus Christus, die gekruisigd werd. Juist in deze tijd voor Pasen. Niemand heeft ooit God gezien, maar Hij, Jezus, heeft hem ons geopenbaard. Rechter en redder, rechtvaardig en genadig. Groot, omdat Hij klein wil zijn. Het kruis wil dragen. Voor ons. Amen

 

(de hoofdlijn van deze preek is voornamelijk gebaseerd op het boek ‘Kruisvisie – het geweld in het Oude Testament bekijken door de bril van de gekruisigde Christus’ van Gregory A. Boyd. Ik ben het overigens niet met alles eens uit dit boek eens).