Beginlied: zingen NLB 146:1,3,7

[intro] Neerzetten thema
Als aanvangstekst lees ik twee teksten uit de brief aan de Hebreeën.
Als eerste 13:7 en 8 “Denk aan uw leiders, die het woord van God aan u hebben verkondigd, neem een voorbeeld aan hun geloof en kijk vooral goed hoe hun levenswandel eindigt. Jezus Christus blijft dezelfde, gisteren, vandaag en tot in eeuwigheid!” Als tweede Hebreeën 13:15 “Laten we met Jezus’ tussenkomst voortdurend aan God een dankoffer brengen: het huldebetoon van lippen die zijn naam belijden”

Brengt ons bij thema van deze zangdienst:
– Denken aan leiders van vroeger, en een voorbeeld nemen aan hun geloof
– Zingen tot eer van God
Past allebei bij deze man, Paul Gerhardt.

Paul Gerhardt was één van de belangrijkste protestantse lieddichters van Europa. Dit jaar 350 jaar overleden. Daarom deze zangdienst in ’t teken van zijn liederen.
Misschien hebt u nauwelijks ooit van hem gehoord. Maar zijn liederen kent u vast wel:
– kerst: Hoe zal ik U ontvangen, hoe wilt Gij zijn ontmoet
– lijdenstijd: O hoofd vol bloed en wonden
– Beveel gerust uw wegen
– e.v.a. Ook lied waar we mee begonnen. Zijn versie v ps 146
Staan in talloze gezangboeken wereldwijd. En juist waar er heel veel nieuwe liederen worden gemaakt en gezongen (ook mooi!), is het goed denk ik om ook eens stil te staan bij de schat uit deze geschiedenis.
We zingen deze dienst vrijwel alleen liederen van Paul Gerhardt. En ertussendoor zal ik iets vertellen over hem, en over wat zijn liederen kenmerkt, en wat wij daarvan kunnen leren.

Zingen: ‘zou ik niet van harte zingen’ – NLB 903:1,6
Paul Gerhardt was predikant en theoloog, en hij hield van zingen. Zingen tot eer van God. Eerste ding dat ik wil benoemen: Hij zag liederen als een ‘lofoffer’. OT: dieren offeren. NT: lof offeren, zingen tot Gods eer!
Mogen wij meenemen. Zangdienst vandaag, en elke eredienst: niet alleen ‘lekker zingen’, maar ‘een lofoffer brengen’. God troont op de lofzangen van zijn volk, zegt ps 22.
Gaan wij ook doen: het leid “Zou ik niet van harte zingen”. Liefde voor God uitzingen. En misschien jezelf ook wel inzingen, als je daar vaak niet vol van bent. Zing jezelf maar vol, en zing jezelf maar uit.

Nog een opmerking over de melodie:
Is echt een barokmelodie, uit de tijd waarin Gerhardt leefde. Een dans zelfs. Zo vrolijk dat theologen destijds, van de universiteit van Wittenberg, destijds deze melodie veroordeelden. Ze vonden het ‘te beweeglijk en niet passend bij de ernst van de bezongen geloofsgeheimenissen’
Misschien heeft het daar mee te maken dat in Nederland deze melodie lange tijd meer bekend geweest is in een gladgestreken versie. Het lied ‘alle roem is uitgesloten’ – velen zullen het wel kennen. Dan alle noten even lang. Plechtig
Echter, het lied is oorspronkelijk echt bedoeld met een dansritme, níet alles even lang, en voor een vlot tempo, en om bij te bewegen. Dat past ook bij de inhoud: zou ik niet zíngen? Blij zijn?

We gaan zingen, met Paul Gerhardt, op de melodie zoals die bedoeld is. Een stralend lofoffer!

[Gebed]

[Schriftlezing: Jes 30:19-26]
Dit lezen we, omdat hier een aantal thema’s langskomen die telkens terugkomen in de liederen van Paul Gerhardt.

[Overdenking deel 1: de zon en de natuur]
Gemeente van Jezus Christus,

Regen, groei, brood, oogst. Daar hoorden we over in Jes. 30. Zegen van God, heel concreet zichtbaar. Geloof is maar niet ‘geestelijk’, ontastbaar – nee, zo zichtbaar als graan dat groeit, de zon die schijnt, genezing.
Dat is een eerste iets dat we telkens terugvinden in de liederen van Paul Gerhardt. Ik wil vanavond drie dingen noemen die we van hem kunnen leren. En het eerste is dit: in zijn liederen heeft hij oog voor wat God geeft op aarde. Zult u wel merken in lied dat we straks gaan zingen. Of bv. in lied dat we net zongen zat het ook, couplet dat we oversloegen.
“Wat mijn ogen ooit ontwaarden
droeg het merk van Gods beleid;
Hij heeft hemel, zee en aarde
om mijn bestwil toebereid.
Dieren, kruiden uitgelezen,
alle vrucht aan struik en boom,
bronnen, vissen in de stroom,
overal is ’t goed te wezen.
Alle dingen hebben tijd,
maar Gods liefde eeuwigheid.” En ik zou nog meer liederen kunnen aanhalen
Is goed voor ons om te onthouden. God vind je niet alleen in de Bijbel, of in de kerk, maar overal. Wil je dankbaar en onder de indruk raken: kijk gewoon om je heen. Juist nu in de lente, nu alles weer uitloopt. Je mag Gods goedheid erin zien! Hij gééft ons het leven, de adem, de aarde.

En één ding trekt dan in het bijzonder wel Gerhardts aandacht, dat komt al helemaal telkens terug. De zon. De zon laat alles leven door haar licht. En zo is ze een beeld van God, of van Jezus. Zoals psalm 84 het zegt ‘God de Heer, is een zon en schild’. Licht, dat de duisternis verbreekt, blij maakt. Stralend, heerlijk… Of in Jesaja 30 dat we lazen, als het gaat over de heerlijke toekomst in Gods koninkrijk: dan wordt het zonlicht verzevenvoudigd, als het licht van zegen dagen tegelijk.
“O zonlicht, mild en mateloos” – we gaan het zo dadelijk zingen. Wie gelooft, mag leven in Gods licht.

[zingen twee liederen van]
Het lied ‘ga uit o mens, en zoek uw vreugd’ (NLB 977:1+2 en 5+6) over heel de natuur die naar God wijst. Lied dat precies past in de maand mei, nu dus. Melodie onbekend, daarom op wijs van psalm 68, 2 coupletten tekst samen past precies in de wijs van psalm 68
En direct aansluitend: het slotcouplet van een kerstlied (NLB 475:7). Daar gaat het over de zon, Jezus.

[ Overdenking deel 2: vertrouwen in aanvechting]
Paul Gerhardt zag de zon. Maar hij was zeker geen man die altijd fluitend rondliep. Nee, hij wist ook van duisternis en moeite. “O licht, dat door het duister breekt” zongen we. Daar had hij helaas genoeg ervaring mee
– Leefde tijdens de 30-jarige oorlog, die half Duitsland in puin legde
– Verloor 4 van zijn vijf kinderen, slecht één werd volwassen
– En hij werd afgezet als predikant wegens een theologisch conflict
Was een moeilijke tijd, de 17e eeuw in Duitsland. En dan volstaat het niet om te zeggen, ook al zegt Jezus het zelf “kijk naar de bloemen in het veld”.
In de liederen van Paul Gerhardt gaat het ook vaak over de aanvechting van het geloof. Zingen we straks van
“ [het] schijnt soms in de nacht,
alsof geen licht zal dagen,
alsof geen troost u wacht,
als u de angst doet beven
dat God u niet meer kent,
dat Hij zich van uw leven
voorgoed heeft afgewend”.
Waarom is er zoveel donker, als God het licht is? Waarom verdriet, als Jezus de dood overwon? De grote vragen van alle tijden, in die eeuw waarschijnlijk nog meer gevoeld dan anders. Maar misschien zit u ook wel vast vanavond, vast in het donker, in de vragen!
Daar zingt Paul Gerhardt ook over. En zijn boodschap is altijd dezelfde: blijf op God vertrouwen, tóch! Houd je aan hoe Hij zich laat kennen, in de Bijbel, en bovenal in Jezus. Jezus, het licht, die zelf leefde op deze donkere aarde. Die zelf het duister op het diepste droeg, ons lijden kent. Houd je vast aan Hem. “Hij weet van al uw grieven, en Hij kent al uw pijn”. Zit u of jij ook vast in vragen, in zorgen en donker: zing het mee, en houd vast aan Hem!

[Zingen twee liederen]
– ‘beveel gerust uw wegen’ (NLB 904:1,4,5)
– en eenaantal coupletten uit kerstlied ‘hoe zal ik u ontvangen’ (NLB 441:7,8,10)
Liederen voor als het donker is. Liederen van vertrouwen.

[Overdenking deel 3: uitzien naar de grote toekomst]

We hoorden twee dingen die het geloof en de liederen van Paul Gerhardt kenmerken:
Allereerst: God zien in de schepping en in de zon, en daardoor dankbaar worden voor het leven
Ten tweede: in alle duisternis, die er ook is, blijven vertrouwen op God, op zijn leiding en liefde
En dan tenslotte is er nog een derde ding dat ik wil noemen. Héél veel van Gerhardt liederen lopen uit op verlangen naar de toekomst. Naar de hemel, naar Gods koninkrijk, naar Jezus’ terugkomst. Zoals Jesaja 30 het beeldend beschrijft: “dan is de zon als het licht van zeven dagen. Dan verbindt de HEER de wonden van zijn volk en geneest Hij hun striemen”. Dan wordt alles goed!
Naar die toekomst keek Paul Gerhardt vol verlangen uit. Aan de ene kant, denk ik, omdat hij het vaak moeilijk had. Als hij weer een kind moest begraven. Als je hoort dat je ouderlijk huis verwoest is in de oorlog. Dan kun je verlangen naar de hemel, naar de nieuwe aarde, naar de dag dat alles goed is. In de nood hield Gerhardt vast aan die belofte uit de Bijbel ‘zie, Ik (God) maak alle dingen nieuw’. Dat mogen wij ook doen!
Maar aan de andere kant: uitzien naar de hemel is méér dan een escape uit de ellende. Het is bovenal: bij de Heer zijn. Hem niet meer hoeven zien in de zon of in zijn zegen, maar hem zien ‘van aangezicht tot aangezicht’. We zongen het eerder in de dienst ‘U te dienen hier en nu… tot ik u na deze tijd/ liefheb in der eeuwigheid’. Dáár zag Paul Gerhardt naar uit, en dat mogen wij leren. Zoals een bruid uitziet naar de bruiloft, zo mag wie gelooft uitzien naar de dag dat Jezus komt. De grote bruiloft van het Lam. Om Hem gaat het uiteindelijk: om de Heer zelf. Zijn liefde volmaakt mogen beleven, zoals hier op aarde nooit helemaal kan. Gerhardt sloot er zijn liederen mee af, ik wil er vanavond ook mee afsluiten. Hebt u, heb ik ook dát verlangen? Zie je ernaar uit? Want dát is wat de Heer heeft weggelegd voor wie bij Hem horen. Het diepste verlangen vervuld. Voor altijd een lieflijke plaats aan zijn zijde. Amen.

[zingen NLB 623:1,2,8,9]
“o hart, spring op van vreugde”. Is een paaslied, in het rode liedboek staat het met een oudere tekst “o morgen van verblijden”. Dit is nieuwe vertaling van Sytse de Vries, heel sterk.
Begint met Pasen, maar het gaat al snel verder naar de grote toekomst, naar de poorten van Sions gouden stad.
Net als eerder in deze dienst is de melodie van dit lied een echte barokdans. Ik weet niet of deze wijs heel bekend is, maar onze organist neemt ons wel mee. En volg vooral het ritme van vreugde [ doe voor]: ‘o hart spring óp van vreugde’. Dan passen tekst en melodie helemaal bij elkaar.

[Dankgebed]

[slotlied: NLB 902:1,4,6] Daar komt het duister langs, maar ook de Z/zon weer in terug!

 

BRON voor de inhoud van deze dienst: de artikelen van Jan Smelik in ‘EREdienst, tijdschrift voor liturgie en kerkmuziek’, jaargang 53 nr 1 en 2