Mijn kerk heeft haar 500e verjaardag gevierd! Niet de kerk in de Fonteinstraat, die heeft nog niet eens een tiende van die tijd meegemaakt. Nee, ik bedoeld de kerksoort waar ik, en waar die kerk bij hoort: de protestanten. Het protestantisme vierde vorige week maar liefst zijn 100e lustrum.
Hoe is het allemaal begonnen? Op 31 oktober 1517 spijkerde de monnik Maarten Luther een papier met 95 stellingen op de deur van de slotkapel in Wittenberg. Hij protesteerde daarmee tegen misstanden in de toenmalige kerk, vandaar het woord ‘protestanten’. Nooit had hij kunnen denken dat zijn daad zulke gevolgen zou hebben: de Europese christenheid werd in tweeën gescheurd, verdeeld in protesten en en katholieken. Dat was nooit zijn bedoeling geweest, hij had de éne kerk willen verbeteren.
Aan de ene kant: verdeeldheid die voortduurt, een droevige erfenis. Aan de andere kant heeft de reformatie veel goeds gebracht. Niet alleen in de protestantse kerken, maar óók in de Rooms-katholieke kerk. Het is tegenwoordig onder geschiedkundigen zelfs gebruikelijk om te spreken van ‘reformaties’. Ook in de kerk van Rome kwam er een reformatie. Veel van de misstanden waar Luther tegen protesteerde, werden rechtgezet, en er kwam een nieuw elan in de zogenaamde ‘contrareformatie’.
Reformatie en contrareformatie: de woorden zeggen al veel. Contra betekent ‘tegen’: protestanten en katholieken als twee groepen die tégen elkaar zijn. Gelukkig zullen niet velen dat meer zo zien. In onze tijd waarin de kerk meer en meer marginaal wordt, is het hard nodig dat broeders en zusters uit beide tradities elkaar vinden. Niet om alle verschillen onder het tapijt te vegen, zeker niet! Juist wie elkaar willen begrijpen, gaan het gesprek niet uit de weg. Maar in een tijd waar God de grote onbekende wordt, hebben allen die wel in hem geloven elkaar hard nodig. Geen strijd tegen elkaar, maar samen op God gericht blijven in een seculariserende wereld.

Onlangs hoorde ik het iemand nog zeggen: ‘de deugd in het midden’. Vooral oudere mensen zullen deze uitdrukking kennen, schat ik in. Dus voor mensen van mijn leeftijd: soms wordt het half schertsend gezegd als iemand de middelste is op de bank of iets dergelijks. Waar komt deze uitdrukking eigenlijk vandaan? Iemand beweerde dat het komt van Jezus die als onschuldige gekruisigd werd tussen twee misdadigers. De Deugd in het midden!
Waarschijnlijk komt het echter van nóg langer geleden: bij de oude Grieken. Zij spraken veel over deugden, ook al zo’n woord dat je niet veel meer hoort. Een deugd is een goede karaktereigenschap, zoals moed of zelfbeheersing of rechtvaardigheid. Nu is volgens de Griekse filosoof Aristoteles een deugd te definiëren als ‘het juiste midden’. Moed is bijvoorbeeld het juiste midden tussen angst en overmoed. Je laat je niet verlammen door angst voor gevaar, maar je neemt ook niet overmoedig risico’s alsof je onkwetsbaar bent. Dat past wel heel goed bij die uitdrukking ‘de deugd in het midden’!
De oude Grieken kenden 4 deugden: verstandigheid, matigheid, zelfbeheersing en moed. In de christelijke traditie worden er echter gewoonlijk zeven geteld: de vier Griekse plus geloof, hoop en liefde. Weet u wat nu het bijzondere is? Deze christelijke deugden zijn níet het juiste midden. Je kunt eenvoudig niet teveel geloven, hopen of liefhebben! Daarom is een een christen als het goed is ook niet iemand van het gematigde midden, een brave burger. Nee, wie Jezus volgt, is geroepen om extreme dingen te doen: je vijanden liefhebben bijvoorbeeld, of tegen alles in blijven geloven dat Gods rijk zal komen. Ik vrees dat kerkmensen veel te veel bekend zijn als mensen die nooit uit de band springen, het veilige midden kiezen. Als ik naar Jezus kijk zie ik toch iets anders! Laat christenen maar meer ‘extremistisch’ worden – zo ver gaan in geloof, hoop en liefde dat het buiten de burgerlijke bandbreedte valt!

Onlangs betrapte ik mezelf erop. “Heel erg bedankt!”, zei ik tegen iemand die iets voor me gedaan had. Nou en, denkt u misschien, dat is toch juist goed en aardig? Ja, maar het gaat mij nu om de exacte woorden die ik gebruikte. ‘Heel erg’ bedankt, dat is wel veel. Is een gewoon bedankwoord niet meer voldoende? Let er maar eens op hoe vaak dit voorkomt. Een avondje theater bijvoorbeeld was ‘superleuk’ en ‘ongelooflijk inspirerend’. Sommige mensen op TV hebben er ook een handje van, dat ze voortdurend in de overdrive staan qua enthousiaste uitdrukkingen.
Er is zelfs een taalkundige term voor dit verschijnsel: woordinflatie. Net zoals er bij inflatie steeds grotere bedragen moeten worden neergelegd om het zelfde te kopen, moet er bij woordinflatie steeds grotere woorden worden gebruikt om hetzelfde te zeggen. En net als bij inflatie: het doet je loon misschien stijgen, maar je wordt er niet rijker van, eerder armer.
Eigenlijk zou zo’n opgeschroefde manier van uitdrukken beter woorddevaluatie kunnen heten. Kun je nog gewoon ‘bedankt’ zeggen, als iedereen het heeft over ‘hartstikke bedankt’, ‘superfijn’ enzovoorts? Ik zou het toch maar doen! Juist overdrijven maakt je woorden onecht, ‘opgeblazen’. Dat is trouwens wat het woord inflatie letterlijk betekent. Je prikt erin, en wat blijft erover? Misschien niet meer dan een aangeleerd maniertje.
Wat dat betreft heeft Jezus iets helders gezegd: “Laat uw ‘ja’ ja zijn, en uw ‘nee’ nee. Wat daar boven uitgaat is uit de boze”. Wees liever iemand die geen overdrijving nodig heeft. Laat het zo zijn dat mensen weten dat je je woorden meent. Een oprecht ‘bedankt’ kan méér zeggen dan vele opgeklopte woorden. Als je het maar vanuit je hart zegt. Nee, eenvoud is het kenmerk van het ware.
Toevoeging: de dag nadat ik dit tikte stond ik bij een balie in Den Haag. Ik: ‘een gezinskaart alstublieft’. Verkoopster: ‘ja, hartstikke goed, dat is dan … euro’. Toen wist ik heel zeker dat deze column actueel was. Eh, toen wist ik zeker, bedoel ik.

Ik moet een column schrijven voor dit blad. Maar ik heb mijn telefoon niet in mijn zak. En ook niet op mijn bureau liggen. Waar kan het ding zijn? Als vanzelf kijk ik rond, til een tijdschrift op. Niets! Ik sta op, en loop naar een andere kamer waar ik net geweest ben. Misschien heb ik hem daar laten liggen. Nee… ook hier niet te vinden. Het begint me te irriteren, en ik ben al op weg om de vaste telefoon te pakken. Dan mezelf maar even bellen, dan hoor ik vanzelf waar mijn ringtone vandaan komt.
Maar waarom eigenlijk? Waarom wil ik mijn telefoon bij de hand hebben als ik een stukje moet tikken. Heb ik het ding daarbij nodig? Nee, totaal niet. Het is alleen maar een mogelijke bron van afleiding, als je gebeld wordt of geappt. Als mijn telefoon wél naast me had gelegen, had ik hem misschien wel even op stil gezet. Maar waarom ga ik hem dan zoeken als hij er niet ligt en ik hem niet nodig heb? Ik vrees dat ik me zonder gewoon incompleet voel. Wat dat betreft ben ik niet de enige. Vraag maar eens aan een jongere om een dagje zonder telefoon te leven – ze kijken je aan alsof je voorstelt een dag zonder adem te leven.
Zou dit het zijn: die telefoon is je verbinding met de rest van de wereld. De levenslijn naar je netwerk. Zonder ben je alléén – en is dat niet een diepe angst voor bijna ieder mens? Alleen zijn, zonder contact, verlaten. En tegelijk speelt er een andere angst: iets te missen, achterlopen. ‘Ik heb een telefoon’, zeg je zo makkelijk. Maar ‘de telefoon heeft mij’, dat is misschien wel net zo waar. Dit alles deed me denken aan uit de Bijbel, woorden van de apostel Paulus ‘ik zal me nergens door tot slaaf laten maken’. Hij dacht aan andere dingen, maar dit is wel héél toepasselijk. Ten diepste gaat het om de vraag: waar vind ik houvast? Daar heeft de Bijbel wel het een en ander over te melden… Een verbinding met Boven. Die heeft invloed ook op zulke concrete dingen als mijn houding tegenover een telefoon!

‘Van krantenjongen tot miljonair’ zo wordt de Amerikaanse droom wel uitgedrukt: iedereen kan ver komen, als je de kansen maar benut en een beetje geluk hebt. Maar is dat wel zo in ons land? Uit onderzoek blijkt dat de afstand tussen rijkeren en armeren steeds groter wordt, en de kans om van de ene groep in de andere te komen steeds kleiner. Wat dat betreft lijkt er een Bijbels gezegde van toepassing ‘aan wie heeft, zal gegeven worden’.
Een paar voorbeelden maken het principe wel duidelijk. Als je rijk genoeg bent om een huis te kopen, heb je na dertig jaar geen hypotheeklasten meer, maar wel een huis dat je kunt verkopen. Als je je echter geen koophuis kunt veroorloven, hebt je na je pensioen nog steeds de maandelijkse huurkosten, en géén huis dat geld waard is… Ander voorbeeld: als je geld hebt, kun je het je veroorloven om het maximale risico te nemen bij de zorgverzekering, en ben je maandelijks goedkoper uit. Iemand zonder buffer kan dat niet doen en betaalt meer. En zo is het met opleiding ook: wie geld heeft kan bijles voor de kinderen betalen, zodat ze een hogere opleiding voltooien en meer gaan verdienen dan de kinderen van iemand met weinig geld.
‘Aan wie heeft zal gegeven worden’ – het is wel waar. Maar waarom staat zo’n cynische wijsheid in de Bijbel? Of is dit anders bedoeld? Als je het nazoekt, gaan deze woorden in elk geval niet over geld. Het gaat over hoe je in het leven staat. Het gaat over groeien in een leven met God. En daarin werkt het inderdaad zo: als je daar eenmaal iets van kent dan neemt het gaandeweg een steeds grotere plek in in je leven. Het wonderlijke is: juist wie veel ‘heeft’ op aards vlak is in spiritueel opzicht vaak nogal arm. Wat dat betreft keert God de rollen om. Maar de gift is beschikbaar, voor iedereen. Strek je er maar naar uit, dan begint er een sneeuwbal te rollen!

Bij mij thuis staat sinds kort een aquarium. Zonder vissen, zover is het nog niet. Een nieuw-ingericht aquarium moet eerst een tijdje draaien met alleen de planten en de pomp erin, zodat er een natuurlijk evenwicht kan ontstaan. Maar over een weekje mogen de vissen komen. Mijn zoontjes kijken er al naar uit sinds het vertrek van hun goudvis.
Het is een leuk werkje, een aquarium inrichten. Een plan bedenken, plantjes kopen. Een bodem leggen, eerst een basis en daarover grind. Dan de plantjes op een leuke manier erin zetten. De inrichting afwerken met een stuk hout of andere decoratie… Ik voelde me een beetje als God die de wereld maakt en inricht. In deze kleine wereld van de aquariumbak bepaal ik hoe het gaat worden en wie er mag wonen.
Heel wat mensen denken volgens mij ongeveer zo over God. God, als Hij er is, dat is iemand die de wereld gemaakt heeft zoals Hij wil. Die nu zorgt dat de boel blijft draaien en van wie je het goede maar moet hopen. Iemand op afstand, zoals ik straks op afstand ben van mijn vissen: aan de andere kant van het glas.
Maar ten diepste is God anders. Hij is niet ‘ver weg achter het glas, aan de knoppen die mijn leven bepalen’. Hij is nabij, zegt de Bijbel. Hij leeft mee – dat doe ik op zich ook met mijn vissen. Maar in Jezus is hij zelfs zelf een mens geworden en heeft hij ons leven gedeeld. Het is wel heel toevallig dat juist de vis een oud christelijk symbool is voor Jezus! Hij die God is, werd een mens. Stel je voor, dat ik zelf een visje word in mijn aquarium! Ervaar hoe het is om in die glazen bak te leven. Hetzelfde voer eet, dezelfde vissentaal spreek. Dan is de afstand toch weg? En zó is God – hij werd in Jezus een mens als u en ik. Zou je hem dan niet kunnen vertrouwen?

Waar is het nog echt stil in ons land? Volgens mij niet in deze omgeving. Als je in een van den nieuwe wijken woont waar nog overal gewerkt en geklust wordt, maar ook als je in het ‘oude’ Poeldijk bent. Altijd hoor je wel auto’s of ander menselijk geluid, van een radio tot een sloophamer. Het is hier net zo min echt stil als dat het ‘s nachts echt donker is. Daarvoor wonen we met té velen op elkaar hier in het Westen!
Op vakantie kun je het soms anders treffen. Heel wat mensen gaan graag naar zo’n plek. Op het Franse platteland bijvoorbeeld, waar je ‘s avonds laat alleen de krekels hoort, en duizenden sterren aan de hemel te zien zijn. Als u dit leest ben ik net terug van een vakantie aan de Deense waddenkust, waar het hopelijk heerlijk leeg is. Dat zal weer wennen zijn hier!
Altijd drukte is niet goed voor een mens. Maar waarom zou je stilte willen hebben? Er zijn genoeg mensen die er een hekel aan hebben. Als het in je huis altijd stil is, is dat begrijpelijk. Dan doe je graag de radio of TV aan. Maar altijd geluid om je heen is niet goed! Stilte is opladen, bijkomen van alle prikkels die je de hele dag bestoken. Als de drukte buiten je weg is, kan ook de drukte in je hoofd hopelijk wat tot stilstand. Alleen al daarom is het goed soms stil te worden.
Maar er is nog een reden. Een lied zegt ‘de stilte zingt u toe, o Heer’. Pas als je stil geworden bent kun je iets opvangen van de stem van God. ‘A still small voice’ zeggen de Engelsen. Misschien klinkt u dit vreemd in de oren. Misschien verneem je nooit iets van hem. Maar ligt dat misschien ook eraan, dat wij niet stil genoeg zijn om te kunnen luisteren?

Poeldijk breidt zich uit! Of moet ik zeggen: Den Haag breidt zich uit? Allebei is waar. Langzamerhand komen dorp en stad zo goed als aan elkaar vast te zitten. Heel wat mensen zijn net verhuisd, of gaan verhuizen, of beginnen hun draai in het nieuwe gebied te vinden. Welke winkels zijn dichtbij? Waar ga je naar de sportvereniging? Waar staat een kerk in deze buurt?
Of is dat laatste een vraag die er niet bij hoort? Een meerderheid van de Nederlanders is geen kerklid. Toch noem ik met opzet deze vraag, en dat heeft een reden. Een onderzoek uit 2013 wees uit dat een verhuizing reden nummer 1 is dat mensen stoppen met kerkbezoek. Ook als je op je vorige woonplek wel iets met een kerk had, is de kans vrij groot dat dat met een verhuizing ophoudt. Niet omdat je ineens van overtuiging verandert, maar gewoon omdat er al zoveel nieuwe dingen zijn. Dan wil een oriëntatie op het plaatselijke kerk-aanbod er wel eens bij inschieten! Herkenbaar misschien?
Toch is dat jammer, vind ik. Natuurlijk, als nieuwkomer ken je nog niemand in de lokale kerk. Maar datzelfde geldt voor een sportvereniging. Als je sport belangrijk genoeg vindt, zoek je een sportclub. Als het goed is krijg je dan al snel contacten met mensen. Zou het in de kerk niet net zo werken? Als je geloof belangrijk genoeg vindt, zoek je een geloofsgemeenschap, en word je daar in opgenomen.
Áls…, zei ik. Misschien is verhuizen wel een moment van de waarheid: wat is er echt belangrijk voor je? Misschien kom je tot de conclusie dat je innerlijk toch al weinig meer had met kerk en geloof, en er mee stopt. Dat gebeurt vaak genoeg, zo bleek uit dat onderzoek. Maar zou het ook andersom kunnen? Dat je bij het inrichten van een nieuw leven in een nieuw huis denkt: ik heb méér nodig. Een plek waar het over God gaat, waar je wijze woorden hoort en samen bidt. Dan kan een verhuizing een nieuwe kans zijn om aan te haken!
Ga dan eens op zoek. De kerk aan de Fonteinstraat in Poeldijk staat elke zondag open. Ik praat hedendaags Nederlands (de liedteksten niet altijd :-)), we zingen bij een good old orgel en het duurt een uur. Aanvang 10 uur. Hartelijk welkom!

Er wordt wel gezegd, iemand zei het onlangs nog, dat alles uiteindelijk draait om geld, seks en macht. Een nogal cynische blik op de wereld! Maar, moet ik zeggen, er zit wel wat in. Heel veel dingen die je waarneemt om je heen zijn zo te verklaren. Managers kunnen mooi praten over visie en missie van hun bedrijf, maar hun keuzes zijn gebaseerd op wat het oplevert. Politici die de mond vol hebben van het algemeen belang, maar intussen zelf ruimschoots de vruchten plukken van hun positie op het pluche. En ga zo maar door. Hoe meer je er op let, hoe meer het je opvalt.
Toch kan en wil ik niet in een wereld geloven waar geld, seks en macht de enige drijfveren zijn. Dan zouden mensen robots zijn, geprogrammeerd op optimalisatie van hun eigen voordeel. Als je zo denkt, sla je de dingen plat. Te plat! Je ziet het in positieve dingen: goedheid en opofferingsgezindheid waar er gelukkig ook heel wat van is in de wereld. Mensen die jarenlang een familielid opzoeken in het verpleeghuis, jongeren die spontaan een inzamelingsactie houden voor een zieke vriend. Hoe is dat te rijmen met bot eigenbelang? Je ziet het helaas ook in negatieve dingen. Mensen die elkaar vreselijke dingen aandoen. Niet alleen om er zelf beter van te worden, dat zou ‘logisch’ zijn. Maar juist in de compleet zinloze haat of wreedheid die zich soms openbaart, nergens om. Dat zou een op eigenbelang geprogrammeerde robot niet doen.
Maar een mens is geen robot! Een mens heeft een ziel, een dimensie méér. Een kern die weet van goed en kwaad, in plaats van eigenbelang en behoeftebevrediging alleen. Iets waarmee we zijn aangelegd op de ander, en bovenal op de Ander met een hoofdletter: God. Pas daarom maar op voor de mythe van geld, seks en macht. Als je door deze bril kijkt, kun je niets anders meer zien. Dan ga je er misschien nog naar leven. Dan mis je juist de dingen waar het echt om gaat!